امروزه، جهان در آستانه یک دوره تحولی جدید است. دیجیتالی شدن به طور چشمگیری هزینههای جمعآوری، ذخیره و پردازش دادهها را کاهش میدهد و در نتیجه فعالیتهای اقتصادی در سراسر جهان را متحول میکند. بی شک این عصر دیجیتال مستلزم تغییراتی در چارچوبهای قانونی و نظارتی موجود است و پیامدهای فوق العادهای برای دگرگونی بخش و صنعت پست در سطح جهان به همراه دارد. در دنیای امروزی که به سرعت در حال تغییر است، نقش اساسی خدمات پستی در تضمین حق ارتباط از طریق مبادله پیام ها و کالاها و ارسال پول، بیش از هر زمان دیگری ملموس است. شبکه های پستی برای تجارت الکترونیک، ساختاری حیاتی هستند و به تسهیل تجارت جهانی کمک میکنند.
در سراسر جهان، شبکههای پستی، زیرساختی ضروری برای یک اقتصاد فراگیر و مؤثر را تشکیل میدهند و با توجه به این جایگاه، بخش پست نیز باید با این تحول همسو شود. روندهای جهانی حاکی از این واقعیت است که خدمات پستی سنتی به سرعت با بدیل های الکترونیکی جایگزین میشوند، چرا که هم مصرفکنندگان و هم کسبوکارها، فرآیندهای الکترونیکی را در حوزههای مختلف ترجیح داده و انتخاب میکنند. در اقتصاد دیجیتال، خدمات پستی باید نقش خود را برای تطبیق با عصر دیجیتال مدرنسازی کنند. اپراتورهای پستی باید محصولات و خدمات جدیدی را ارائه دهند که منعکس کننده اقدامات در حال تحول آنها برای ارائه خدمت به افرادی است که به طور فزایندهای، به صورت دیجیتالی ارتباط برقرار میکنند.
در طول سه دهه گذشته، سازماندهی و ارائه خدمات پستی، هم در نتیجه تقاضاهای جدید مصرفکنندگان و هم در نتیجه محدودیتهای تحمیل شده بر هزینههای عمومی از سوی محیطهای اقتصادی و سیاسی، دستخوش تغییرات قابل توجهی شده است. این دگرگونی که تا حد زیادی توسط نوآوریهای تکنولوژیکی حاصل شده، منجر به رقابتی شدن کامل بازار گردید. در این میان تعداد فزایندهای از ارائهدهندگان خصوصی خدمات پستی توانستند ظهور کنند و سهم قابل توجهی از خدمات با ارزش افزوده بالا را تضمین نمایند. از سوی دیگر، اپراتورهای پستی به طور قابل توجهی دامنه فعالیتهای خود را گسترش دادند که در حال حاضر شامل خدمات مالی، بیمه، خدمات الکترونیکی و سایر خدمات ارزش افزوده است که علاوه بر خدمات پست سنتی ارائه می شوند. در مواجهه با رقابت بالقوه و از دست دادن احتمالی سهم بازار در بازارهای انحصاری سابق، اپراتورهای پستی در بسیاری از کشورها استراتژیهای بینالمللی سازی و تنوع را برای حفظ یا افزایش درآمد اتخاذ کرده اند. اما این تغییرات ساختاری در بازار خدمات پستی (که رقابتیتر شده و ساختار کنترلی آن تغییر کرده است) نیازمند مداخله نظارتی از سوی دولت هاست، چرا که ضروری است از این نکته که اهداف اجتماعی پست همچنان در جامعه تامین میشود، اطمینان حاصل گردد. در ادامه این مقاله تلاش می شود، ابتدا تحلیلی از توسعه بخش پست در شرایط اقتصاد دیجیتال ارائه شده و سپس عواملی که به شکلگیری بازار پستی باثبات و سودآور کمک میکنند، معرفی شود.
توسعه بخش پست
مجموع درآمدهای واقعی اپراتورهای پستی در سراسر جهان طی دهه گذشته به طور متوسط 2 درصد در سال رشد کرده است (نمودار شماره 1) که نشان میدهد درآمد صنعت پست علیرغم کاهش مداوم مرسولات سنتی، به شدت در حال رشد است و در سال 2018 درآمد پستی حدود 267 میلیارد SDR بوده است. همچنین آمار بستههای پستی رشد سالانه 2 درصد را نشان میدهد که به وضوح گویای این مهم است که اپراتورهای پستی از طریق گسترش خدمات خود و بهبود شبکه و کارایی در مسیر توسعه هستند. تجارت الکترونیک محرک اصلی و رایج رشد اپراتورهای پستی است و باقی خواهد ماند. دهه گذشته با دو رویداد متضاد عمده، یعنی «کاهش حجم نامه» و «رشد حجم بستههای تجارت الکترونیکی» در بخش پست همراه بوده است.

این رویدادهای متضاد، زیربنای چالشهای مختلف برای همه ذینفعان در بخش پست است. در نتیجه ترکیب پیچیده عوامل مؤثر بر رشد درآمدهای پستی، باعث شده است که اپراتورهای پستی فعالیتهای اصلی خود را به طور قابل توجهی در 12 سال گذشته تغییر دهند. شکل شماره 2 نشان میدهد که طی دهه گذشته، تنها تغییر عمده کاهش اتکاء به پستنامه به عنوان منبع اصلی درآمد بوده است که از 9/45 درصد کل درآمدها در سال 2007 به 20/38 درصد در سال 2018 کاهش یافته است. در حالی که سهم “سایر” و خدمات مالی تقریباً ثابت مانده است.

مطالعات صورت گرفته درخصوص نحوه و درصد دسترسی به خدمات پستی در سطح جهانی نشان می دهد که این موضوع را می توان در قالب سه گروه زیر دستهبندی نمود:
1) 85.8 درصد از مردم در جهان خدمات پستی را در خانههای خود دریافت میکنند.
2) 9.4 درصد از جمعیت باید خدمات پستی را از دفاتر پست دریافت نمایند.
3) تنها 4.8 درصد از جمعیت جهان به خدمات پستی دسترسی ندارند.
نیروی کار اپراتورهای پستی در سراسر جهان طی دهه گذشته تقریباً 6 درصد کاهش یافته است. تعداد مشاغل تمام وقت 7.41 درصد کاهش و تعداد کارکنان پاره وقت 4.03 درصد افزایش یافته است، اما همچنان اشتغال تمام وقت بخش بیشتری از نیرویکار اپراتورهای پستی را به خود اختصاص میدهد (4.15 میلیون در مقابل 1.11 میلیون نفر اشتغال پاره وقت).
امروزه، ارائهدهندگان پست همانند گذشته خدمات زیربنایی را ارائه میدهند، فعالیتهای اقتصادی را تسهیل میکنند، کیفیت زندگی را بهبود میبخشند و به طرق مختلف به افزایش رفاه اجتماعی کمک میکنند و همچون گذشته، زیرساختهای پستی در تمامی کشورها قابلیت پیریزی نهادی، مالی، اقتصادی و اجتماعی را برای فرآیند توسعه گسترده یک کشور دارا میباشند. اگرچه اپراتورهای پستی در سرتاسر جهان با شرایط اقتصادی و مدلهای تجاری بسیار متفاوتی مواجه هستند، اما اکثر آنها با چالشهای مشابه مانند کاهش حجم مرسولات پستی و نیاز به ورود به حوزههای تجاری جدید یا توسعه خدمات پستی مطابق با انتظارات مشتریان مواجه هستند.
در قالب جریان درآمد، چگونگی دسترسی به خدمات پستی و وضعیت اشتغال در صنعت پست و جایگاه این صنعت در ساختار اقتصادی کشورها، نمایی کلی از وضعیت کنونی این صنعت و چالشهای پیشروی آن ترسیم شد. در نتیجه سه روند اصلی وجود دارد که احتمالاً بخش پست را در سالهای آینده شکل خواهد داد. این روندها در شکل شماره یک دیده می شوند.

نگاهی به اقتصاد دیجیتال و بخش پست
اقتصاد دیجیتال به طیف وسیعی از فعالیتهای اقتصادی اطلاق میشود که از اطلاعات و دانش دیجیتالی به عنوان عوامل کلیدی تولید و ارائه خدمات استفاده میکنند. اینترنت، محاسبات ابری، کلان داده و سایر فناوریهای دیجیتال جدید برای جمعآوری، ذخیره، تجزیه و تحلیل و اشتراکگذاری اطلاعات دیجیتالی و تغییر تعاملات اجتماعی استفاده میشوند. تا انتهای سال 2022، بیش از 60 درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی (GDP) دیجیتالی خواهد شد. تخمین زده می شود 70 درصد از ارزش جدید ایجاد شده در اقتصاد در دهه آینده بر اساس پلتفرمهای فعال دیجیتالی باشد. برای موفقیت در اقتصاد دیجیتال، اپراتورهای پست باید بر مزیتهای رقابتی خود تکیه کنند و جنبههای کلیدی کسبوکار خود را متحول کنند. امروزه فناوری اطلاعات و ارتباطات به طور گسترده ای در دسترس عموم مردم قرار گرفته است. در سال 2007، حدود 55 درصد از خانوادهها در کشورهای عضو اتحادیه اروپا (EU-28) به اینترنت دسترسی داشتند و در سال 2018، سهم خانوارهای اتحادیه اروپا با دسترسی به اینترنت به 89 درصد افزایش یافته است[1]. آمار نشان میدهد که تمایل مصرف کنندگان به طور فزایندهای برای خرید آنلاین چه در داخل کشورها و چه در سطح برون مرزی در حال رشد است. این تغییر در رفتار مصرفکننده و کسب و کاره،ا فرصت قابل توجهی را برای اپراتورهای پستی فراهم کرده است تا به رشد تجارت الکترونیک و تجارت فرامرزی بیشتر کمک کنند.
درآمد بازارهای تجارت الکترونیک در کشورهای عضو اتحادیه اروپا از حدود 307 میلیارد یورو در سال 2013 به 602 میلیارد یورو در سال 2018 افزایش داشته است (نمودار شماره 3). میانگین نرخ رشد سالانه 14 درصد بوده و کارشناسان پیش بینی میکنند این رشد در آینده نیز ادامه داشته باشد. بر اساس گزارش WIK Consult، محرکهای اصلی این رشد شامل افزایش سهم خرید آنلاین مصرفکنندگان (داخلی و فرامرزی) و گسترش خریدهای آنلاین به دستههای محصولات جدید مانند خواربار و مبلمان است.

[1] Source: Eurostat
عصر دیجیتال ارتباطات، اپراتورهای پستی را قادر می سازد تا راه حلهای نوآورانهای برای ارائه خدمات کارآمد و با کیفیت بالا داشته باشند. اپراتورهای پستی طیف وسیعی از گزینههای آنلاین و موبایلی را برای شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs) با هدف محاسبه سریع قیمتهای پستی برونمرزی و گزینههای تحویل ایجاد کردهاند. آنها با ارائه گزینههای بیمه و «امضاء هنگام تحویل» به رشد فزاینده تقاضا برای سفارش کالاها بصورت آنلاین و الکترونیکی پاسخ میدهند، لذا اپراتورهای پستی توانستهاند نقش ارزشمندی در تضمین تجربه خرید مثبت برای مصرفکنندگان داشته باشند. اصولاً مشتریان تجارت الکترونیک نسبت به سایر مشتریان خدمات پستی، ویژگیها و اطلاعات بیشتری را طلب میکنند. به همین دلیل تحویل تجارت الکترونیک نیازمند کیفیت، چابکی، قابلیت اطمینان، یکپارچهسازی فناوری و پایینترین قیمت ممکن است. همچنین تجارت الکترونیک تا حد زیادی به تجربه خریدار بستگی دارد. برای تجارت الکترونیک، اطلاعات مربوط به تحویل به اندازه تحویل واقعی مهم است. فروشنده باید از طریق ساختار فناوری اطلاعات به اطلاعات تحویل دسترسی داشته باشد. بنابراین، توسعه یک برنامه کاربردی و پروتکلهایی برای یکپارچهسازی فرآیندها بین اپراتورهای پستی و فروشگاههای الکترونیکی مهم است. رقابت بالا و جذابیت حمل و نقل رایگان برای خریداران بر قیمتهای تحویل در بازار تجارت الکترونیک فشار میآورد. در این رابطه لازم است اپراتورهای پستی در مدل های کسب وکار خود بازنگری کرده و با طراحی خدمات ارزش افزوده و ارائه چندین روش برای ارسال و توزیع مرسولات و همچنین انعقاد قراردادهای خدمات مختلف با فعالین تجارت الکترونیکی، سلیقه های مختلف مشتریان را پوشش دهند.
خدمات پست دیجیتال
امروزه، با استقبال سریعتر از فناوریهای دیجیتال، مشتریان به طور فزایندهای انتظار دارند که مستقیماً با اپراتورهای پستی از طریق کانالهای دیجیتال تعامل داشته باشند. بر اساس گزارش اتحادیه جهانی پست، 73 درصد از اپراتورهای پستی سرمایهگذاری خود را در خدمات پست دیجیتال افزایش داده اند. در عین حال 93 درصد از اپراتورهای پستی خدمات پستی دیجیتال را به صورت مستقیم یا با مشارکت سایر شرکت ها ارائه میدهند. خدمات پست دیجیتال خدماتی هستند که توسط اپراتورهای پستی به مشتریان نهایی خود (افراد، مشاغل یا دولت ها) از طریق کانالهای دیجیتال ارائه میشوند. اینترنت اصلیترین کانال ارائه خدمات پستی دیجیتال است، در حالی که سایر کانال های مخابراتی (مانند تلفن همراه، تبلت، مراکز تماس یا تلویزیون) نیز در نظر گرفته میشوند. در جداول شماره 1 و 2، عناوین عمومی ترین خدمات پستی دیجیتال در چهار گروه طبقهبندی و به ترتیب از بیشترین درصد نرخ نفوذ این خدمات در سطح جهان، ارائه شده است:


نتایج زیر از اطلاعات ارائه شده در جداول چهارگانه فوق و همچنین مطالعات صورت گرفته توسط اتحادیه پستی جهانی به دست می آید:
- در بیشتر کشورها، مجموعه خدمات پست الکترونیک و دولت الکترونیکی بر محور سه خدمت اصلی شامل «پست ترکیبی»، «صندوق پست الکترونیکی» و «کارت الکترونیکی» ساخته شده است.
- «خدمات پشتیبانی» گستردهترین خدمات پست دیجیتال است. هفت سرویس از 10 سرویس دیجیتال برتر، در گروه خدمات پشتیبانی هستند.
- «خدمات تجارت الکترونیک» و «خدمات مالی الکترونیکی» به عنوان اجزای مهم و اصلی پست مدرن، هنوز به طور گسترده ای توسعه نیافتهاند.
- سریعترین خدمات از نظر درصد کشورهایی که آن ها را ارائه میدهند عبارتند از: «کارتهای الکترونیکی»، «خدمات هویت دیجیتال»، «تماس آنلاین و خدمات مشتری»، «پست دیجیتال» و «خدمات سلامت الکترونیک».
- در چارچوب ویژگیهای اقتصاد دیجیتال، اولویتهای اصلی اپراتورهای پستی باید خدماتی باشد که رشد تجارت الکترونیک را همراهی نموده و از آن حمایت کنند. این موارد عبارتند از: ادغام خدمات وب پستی با سایتهای بازرگانان الکترونیکی، راهحلهای پرداخت و مدیریت آنلاین اسناد و گزینههای تحویل کالا.
بر اساس آنچه گفته شد، خدمات پستی دیجیتال در سطح اپراتورهای پستی جهان به سرعت در حال شکل گیری و رشد است. این خدمات مزایای متعدد دارند که «گسترش دسترسی به مشتریان»، «بهبود تجربه مشتری» و «ساده سازی فرآیند فروش برای بازرگانان الکترونیکی» از جمله اصلی ترین این مزایا هستند. روندهای جهانی که انتظار میرود بر توسعه خدمات پستی دیجیتال در آینده تأثیر بگذارد را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
- دادههای بزرگ و فناوری های محاسبات ابری؛
- فناوری های تحویل جدید مانند هواپیماهای بدون سرنشین؛
- حمله سایبری، استانداردها و فناوری های امنیت سایبری؛
- فنآوریهای پرداخت جدید مانند کیف پول موبایل.
- حمل و نقل جمعیتی.
از این رو انتظار می رود اپراتورهای پستی در کشورهای مختلف روی این روندها مطالعه و دقت داشته و خدمات دیجیتال خود را در این مسیر بهبود و توسعه دهند. بر اساس پیشنهادات اتحادیه پستی جهانی، اولویتهای استراتژیک عمده اپراتورهای پستی در اقتصاد دیجیتال، باید به سمت اهداف زیر هدایت شود:
- تعامل با مشتری: برای توسعه خدمات مشتری محور بیشتر، رفع نیازهای مشتری با نوآوری و راه اندازی محصولات و خدمات جدید با تمرکز بر یک یا چند بعد از تجربه مشتری؛
- قابلیتهای نوآوری: توانایی طراحی فرآیندهای عملیاتی، محصولات و خدمات جدید؛
- فرهنگ دیجیتال: اپراتورهای پست باید همکاری بین تیمها و کسب مهارتهای جدید را تشویق کنند و مدیران را برای تصمیمگیری مبتنی بر دادهها آموزش دهند؛
- قابلیتهای عملیاتی: پیوند دادن خدمات فیزیکی و دیجیتالی برای تبدیل شدن به یک اپراتور چند کاناله.
جمع بندی
تحول دیجیتال و گسترش اقتصاد دیجیتال در ابعاد جهانی، بخش پست را در تمامی کشورهای جهان با چالش مواجه کرده است. امروزه، بخش پست با ارائه طیف گستردهای از خدمات پستی دیجیتال به عنوان فرصتهایی برای رشد خود در سطح ملی و برونمرزی متمرکز شده است. اپراتورهای پستی به طور قابل توجهی در توسعه و بازاریابی خدمات پستی دیجیتال سرمایهگذاری میکنند، اما هنوز در ابتدایی ترین مرحله توسعه بازار هستند.
Source: Postal Sector Transformation in Digital Economy, Anna Otsetova, 2019, ResearchGate